RINGMUSSEN IN DE WIJK

Wilt u het project van de Ringmussen steunen?
Dat kan via sponsoring, door een bedrag over te maken op rekeningnummer: NL20 INGB 0001 6736 86
van de Vogelwacht Delft en Omstreken, onder vermelding van 'Ringmussen'.
Hiermee kunnen o.a. extra nestkasten worden gekocht en onderhouden. De nestkasten zijn van een
bijzonder materiaal gemaakt (houtbeton) en zijn daardoor niet zelf niet maken.

VOORTGANG RINGMUSSEN IN DE WIJK    7 maart 2025

De eerste serie Ringmusnestkasten is opgehangen in de wijk!

(Zie voor achtergrondinformatie hieronder bij RINGMUSSEN IN DE WIJK 19 december 2024.)

Rond een locatie waar onlangs vijf zingende en baltsende Ringmussen zijn waargenomen, hebben we binnen een straal van 150 meter, afgelopen week een heel stel speciale nestkasten van houtbeton opgehangen. Dit soort kasten heeft een veel hogere bezettingsgraad dan houten kasten omdat ze in het vroege voorjaar warmer zijn.

Het is belangrijk dat er genoeg nestgelegenheid is, ook bij Ringmussen is er krapte op de woningmarkt. De onderlinge concurrentie en die met andere vogelsoorten die in holtes broeden is groot. Zo is deze actie voor àl die broedende vogelsoorten een voordeel. Nog een voordeel is dat vogels erin kunnen slapen als het buiten koud is, dat maakt hun overlevingskans groter dan wanneer ze dat buiten zouden moeten doen.

In een natuurlijk heringericht park in onze wijk hangen nu 4 kasten. Buurtbewoners die in die nog bestaande broedomgeving wonen hebben in hun tuinen nu bij elkaar 8 kasten hangen. Het totaal staat inmiddels dus op 12 nieuwe kasten!

Voor de zaden die ze nodig hebben, zijn er volgend jaar waarschijnlijk mogelijkheden om in te passen in het park. Denk aan bloemrijke randen voor vlinders met daartussen voedselplanten voor mussen met wat grotere zaden.

VOORTGANG RINGMUSSEN IN DE WIJK    16 februari 2025

Er is goed nieuws, eind januari is er een eerste bijeenkomst geweest van De Vogelwacht Delft en Omstreken en Staatsbosbeheer Beheereenheid Hof van Delfland over de Ringmus.
(Zie voor achtergrondinformatie hieronder bij RINGMUSSEN IN DE WIJK 19 december 2024.)

Het is hartverwarmend dat iedereen zo serieus meedenkt en -werkt om te proberen de positie van de Ringmus te versterken. We hebben gesproken over uitbreiding van het aantal nestkasten, zodat er meer slaap/broedgelegenheid is voor de vogels. Het gaat daarbij om houtbetonkasten die een veel hogere bezettingsgraad hebben dan houten kasten.

Ook wordt er op dit moment gezocht naar een locatie voor een voedselakker-randje dat met de juiste grassoorten kan worden ingezaaid voor mussen en door vrijwilligers kan worden beheerd.

Via Sovon heb ik contact gekregen met Arend Timmerman en Gerben de Vries die in Friesland jarenlang onderzoek hebben gedaan naar Ringmussen. We hebben een aantal belangrijke adviezen van ze gekregen over hoe en waar nestkasten op te hangen en wanneer schoon te maken. Daar zijn we ze dankbaar voor! De kasten kunnen het beste met de ingang op het oosten worden opgehangen om de kans op inregenen zo klein mogelijk te houden. In openbaar toegankelijke gebieden worden ze op 3 meter hoogte gehangen om vandalisme te voorkomen. Schoonmaken van de kasten gebeurt in januari/februari door ze met een plamuurmes uit te schrapen.

Om te inventariseren waar zich nog zingende Ringmussen of nesten bevinden heb ik al zes onderzoekers gevonden die zich daar het komende voorjaar mee bezig gaan houden! De locaties met Ringmussen willen we dan versterken door op die plekken rondom meerdere kasten op te hangen.

Er zijn ook al bewoners aan de rand van de wijk die graag mee willen werken door een geschikte kast in hun tuin op te hangen!

RINGMUSSEN IN DE WIJK    19 december 2024

Sinds 2014 woon ik in een buitenwijk van Delft waar in de tuin meteen al groepjes Ringmussen foerageerden. Mijn verbazing was groot omdat deze vogeltjes, variërend van enkelingen tot 25 exemplaren, in mijn tuin voorkwamen. Aan de randen van de Gemeente Delft werd, in die tijd al, de Ringmus nog zelden gezien. In mijn nieuwe wijk werden tot dan toe nooit grotere aantallen dan vier vogeltjes gemeld.

Ik besloot, omdat de Ringmus in Nederland hard achteruit gaat en voedselgebrek één van de oorzaken is, de soort eens flink te verwennen door ze jaarrond te voeren met de zaden van Pluimgierst (biologisch vanwege gif op veel vogelzaden, zie artikel onderaan). Ik had al snel door dat ze veel andere zaden van het mengsel dat ik voerde op de grond gooiden en deze bolletjes er tussenuit pikten om op te eten. In de winter hang ik soms een pindasilo op, dat vinden ze ook heerlijk.

Ze namen elk jaar hun jongen mee om ze in de tuin te voeren.

Verder maakte ik een kleine maar diepe vijver met daarin een plateau van stenen zodat vogels erin konden badderen en uit konden drinken. Voor mussen zorgde ik apart dat er steeds wel ergens een hoop vers zand lag om ook daarin te kunnen badderen.

Ook hing ik houten Koolmezenkasten op en maakte de openingen wat groter om te kijken of er Ringmussen gingen broeden. Er is in die 10 jaar wel gebaltst en wat met sprietjes naar één van de kasten gesleept maar tot een broedgeval heeft het helaas niet geleid.

Het foerageren ging al die jaren goed totdat er plotsklaps – na op vakantie te zijn geweest in augustus 2023 – geen Ringmus meer in de tuin te bekennen was. Die radiostilte bleef aanhouden totdat er ruim een jaar later in oktober 2024 weer twee vogels opdoken.

Het zijn prachtige maar ook gezellige vogeltjes en je gaat ze echt missen. Ik dacht regelmatig; ‘wat zou er aan de hand kunnen zijn’? Wat mist er? Dat probeerde ik uit te zoeken. Op internet is heel wat te vinden over factoren die van belang zijn in het leven van de Ringmus. En wat blijkt, zoals je hieronder kunt lezen, ze hebben het absoluut niet makkelijk!

Het zou geweldig zijn om een aantal van deze voorwaarden hier in de omgeving, waar ze nog minimaal voorkomen, te versterken. Dat wil ik op z’n minst proberen en mijn volgende stap zal dan ook zijn om instanties, die daartoe in staat zijn (zoals Staatsbosbeheer en de Vogelwacht Delft) hierin te betrekken. Gezamenlijk valt er waarschijnlijk een goed plan te maken, waarbij je dan ook kunt denken aan de hulp of medewerking van mensen uit de wijk om bijvoorbeeld nestkasten te plaatsen of een lapje grond met de juiste zaadvormende planten aan te leggen. Wanneer er nieuws is zal ik dat melden.

AFNAME VAN DE RINGMUS (Passer montanus)

Wereldwijd worden ze niet met uitsterven bedreigd, maar er zijn regelmatig grote dalingen geweest in de West-Europese populaties van Ringmussen, deels als gevolg van veranderingen in landbouwpraktijken en een verlies van winterstoppelvelden.

De sterke afname van het aantal Ringmussen is waarschijnlijk het gevolg van de intensivering en specialisatie van de landbouw, met name het toegenomen gebruik van herbiciden. Door de overgang van gemengde naar gespecialiseerde landbouw en het toegenomen gebruik van insecticiden is ook de beschikbare hoeveelheid ongewervelde prooien voor nestjongen verminderd. Tussen 1960 en 1980 vonden voor mussen de meeste nadelige ontwikkelingen plaats en daalde het aantal Ringmussen in ons land jaarlijks met 5%.

Verder eisen infectie door parasieten, ziekten en predatie door roofvogels hun tol. De gemiddelde levensduur van de Ringmus is ongeveer twee jaar, waardoor ze gemiddeld maar één jaar de tijd hebben om voor nageslacht te zorgen.

VOEDSEL

De zaden die Ringmussen eten zijn divers en meten tussen de twee en zeven millimeter. Voorbeelden van winterzaden die ze graag eten zijn: Europese Hanenpoot (Echinochloa crus-galli), Groene Naaldaar (Setaria viridis), Pluimgierst (Panicum miliaceum), Gewoon Varkensgras (Polygonum aviculare) en Melganzenvoet (Chenopodium album. 3) Deze plantensoorten zijn allemaal in de wijk aanwezig. Maar of dat genoeg is, kun je je afvragen. Er wordt veel gemaaid, gebladblaasd en gebrand.

Bij ons foerageren Ringmussen jaarrond in de tuin op de silo met Pluimgierstzaden, dus niet alleen als het vriest. Dat zou al een teken kunnen zijn van voedselgebrek.

Moerasgebieden spelen ook een cruciale rol doordat ze voorzien in voldoende diversiteit en beschikbaarheid van ongewervelde prooien om de jongen succesvol groot te brengen. Genoemd worden prooien zoals; insecten, pissebedden, duizendpoten, spinnen en hooiwagens. 1 Naast onze wijk is een smalle moerasstrook van 150 bij 500 meter aanwezig die daarin zou moeten kunnen voorzien

ZINGEN

In de buurt van ons huis zingt een Ringmus, dat is ongeveer zoals een Huismus; ze tjiplen net zo gezellig.

BALTSEN

Begin september nemen volwassen en jonge vogels deel aan de herfstbalts, wat hun broedkansen vergroot.

Ook in december werd er in mijn tuin nog gebaltst.

Nestplekken worden daarbij door die paren bezet. Later in september en begin oktober nemen er steeds meer geruide vogels deel aan de balts, de beste nesten zijn dan al bezet. Omdat die ook in de winter worden gebruikt om in te slapen, zit er voor de overige vogels niets anders op dan op slaapplaatsen te blijven roesten, ook als het vriest. Dat maakt de kans op overleving voor deze vogels een stuk kleiner. 4

Tot midden september brengt de helft van de groep de nacht nog door op de gezamenlijke slaapplaats. Eind oktober zoeken ze nestruimtes op voor de nacht. Begin november dooft de herfstbalts uit en vliegen de vogels in de ochtend meteen naar de foerageergebieden om daar een grote groep te vormen. 4

Wanneer de temperatuur in januari boven het vriespunt komt beginnen Ringmussen met de voorjaarsbalts. Baltsen kost tijd en energie en beneden deze temperatuur is de balans met de tijd die nodig is om voedsel te zoeken negatief. 4

In mei heb ik elders in Nederland nog sociale balts waargenomen van twee mannetjes voor één vrouwtje.

NESTKASTEN

Nestkasten gemaakt van een mengsel van hout en beton (houtbeton) hebben een veel hogere bezettingsgraad dan houten kasten (76,5% versus 33,5%) blijkt uit een Spaans onderzoek. Vogels die nestelden in houtbetonkasten hadden eerder een partner, een kortere incubatietijd en meer broedpogingen per seizoen. Het voortplantingssucces was hoger in houtbeton, misschien omdat de synthetische nesten 1,5 °C warmer waren dan hun houten tegenhangers. 5

Voor mij is deze wetenschap een reden om nu zo’n kast aan te schaffen en op te hangen. Ik hoop dat ik nog op tijd ben met deze aanpassing omdat het al december is.

BROEDEN

Wanneer de temperatuur in het voorjaar tussen de 8 en 10 °C is starten ze al met het afbouwen van het nest. Bij een temperatuur boven 10 ⁰C beginnen ze met het leggen van eieren. Afhankelijk van de temperatuur ergens tussen begin en eind maart. Het broeden gaat door tot half augustus, waarbij het mannetje alleen in de middag broedt. 4

Het nest van de Ringmus is gebouwd in een natuurlijke holte in knotwilgen of boomgaarden, een gat in een gebouw of het in onbruik geraakte nest van een Ekster of Ooievaar. Er wordt van alles aangesleept, droge grasstengels, dunne takjes, plantenwortels, reepjes boombast. Daarna bekleden ze het met dons, wol, mos, haar van vee of huisdieren. 1 Bij de laatste categorie is de kans groot dat daar giftige antivlooienmiddelen aan zitten.

Nabij een groepje huizen in de buurt heb ik drie nesten in natuurlijke holtes aangetroffen in een hoge Es en wat lagere boompjes, later zag ik daar geen Ringmussen meer bij.

Het plots verdwijnen van de Ringmus in mijn tuin zou theoretisch kunnen samenhangen met het ruimen van een 30 meter lange oude knotwilghaag bij een boerderij hemelsbreed op 300 meter bij mijn huis vandaan, in de periode rond mijn vakantie in augustus 2023. Maar zeker weten doe ik dat niet.

De legselgrootte bij de Ringmus is tussen 3 en 8 eieren, maar gemiddeld worden 5 eieren gelegd die samen 50% van het lichaamsgewicht van het vrouwtje bedragen. Wanneer er vroeg begonnen wordt met de leg wordt er meestal een tweede of een derde legsel geproduceerd. Eerste legsels zijn, zeker als ze vroeg beginnen, wat kleiner dan tweede legsels. Derde legsels komen bij twee derde van de populatie voor en zijn nog kleiner. 4

Gemiddeld legt een paartje 13.1 eieren in een seizoen, waarvan 8.7 jongen het nest verlaten. Tot aan het volgende broedseizoen overleeft maar 15 - 20 % van die jongen. Maar 3 - 6% overleeft ook het volgende jaar en 1 - 2% het daaropvolgende jaar. Gaandeweg de leg begint het broeden en regelmatig zijn er dan ook een paar jongen die wat later uit het ei komen. Ongeveer 78% van de eieren komt uit. 4

De eerste 10 dagen is de overlevingskans van de jongen stukken kleiner als het koud of regenachtig weer is. Het is voor de ouders dan niet mogelijk genoeg voer te verzamelen én de jongen warm te houden. De windrichting kan soms ook een rol spelen wanneer die rechtstreeks op de opening van de nestholte staat. Het verlies aan uitgekomen jongen kan dan oplopen naar tussen 15 - 20 %. 4

DISPERSIE

Na het verlaten van het nest blijven de jongen nog twee tot zes weken in de nabijheid van de kolonie. Later voegen ze zich samen tot grote zwermen in velden aan de rand van een dorp of plaats. Ongeveer 20 % van de jonge vogels migreert al in augustus naar andere groepen in de omgeving . De groepen slapen elk jaar op hetzelfde plekje. 4

Bij ons in de wijk is dat in Riet, Bamboe of dichte bosjes, in elk geval op plekken waar predatoren ze niet makkelijk te pakken krijgen. De meeste jonge Ringmussen sluiten zich aan bij andere zwermende jongen en komen later niet meer als broedvogels terug op hun geboorteplaats. 4

ZIEKTES EN GEVAREN

Mussen nemen regelmatig een water-, zand- of zonnebad om parasieten te verwijderen. Toch lukt dat niet altijd en raken ze alsnog geparasiteerd en spelen parasieten mogelijk ook een rol bij de achteruitgang van vogelsoorten. Samen met andere factoren kan dat werken als een optelsom. Waarschijnlijk zijn er meer oorzaken aan te wijzen, dus wie er nog een weet mag het zeggen!

• Bijvoorbeeld micro-parasieten (virussen en een deel van de bacteriën) kunnen vogels besmetten. Er zijn Salmonella infecties bekend. Ook de H5N1 variant van het pluimveegriepvirus is in China aangetoond in Ringmussen. 1
• Ook endo-parasieten (malaria-parasiet en lintwormen) kunnen in landen waar ze voorkomen vogels besmetten.
• Ectoparasieten, zoals schurft, luizen, mijten en teken waaronder de tekensoort Ixodes frontalis maken vogels ziek. Van deze laatste tekensoort die in ons land voorkomt en in struiken en bamboe leeft, waarin zangvogels als Ringmussen vaak in groepen overnachten, kunnen de adulte vrouwtjes gevaarlijk zijn. Ze kunnen vogels verlammen, wat kan leiden tot sterfte door infestatie. Deze teek komt niet voor in nestkasten of holen, waar Ringmussen broeden, waardoor de jongen minder risico lopen. 6

  Ringmussen kunnen daar dan weer wel te maken krijgen met de adulte vrouwelijke Ixodes arboricola ('boomholte-teek'). Deze teek wordt waarschijnlijk in een nestkast of hol opgelopen tijdens het slapen. Als het hol opnieuw gebruikt wordt tijdens het broedseizoen, kunnen de jongen van deze teek zich voeden op nestjongen. Deze soort wordt niet als schadelijk beschouwd, zeker niet wanneer ze in lage aantallen aanwezig is. 6

  

  Van mijten van het geslacht Knemidocoptes is bekend dat ze populaties besmetten, wat resulteert in laesies op de benen en tenen. 1

• Predatie door Boomvalk in zomer, Sperwer in herfst – winter. 4 In mijn tuin vingen adulte mannetjes Sperwers ook Ringmussen. Daarnaast kwamen tussen augustus en maart ook vrouwtjes en jongen een kansje wagen.

  

  

• De reeds genoemde problemen door landbouwgif als herbiciden en pesticiden. 1 Ook bestrijdingsmiddelen tegen vlooien en teken via uitgevallen honden- en kattenhaar. Maar ook gif (onlangs tijdens een onderzoek gevonden) in goedkoop strooivoer voor vogels. 7
• Het tekort aan nestholten voor jongen uit tweede en derde legsels die daardoor buiten moeten slapen waardoor ze een flink verlaagde overlevingskans hebben. 4

  

  Of zoals ik zelf constateerde een tekort aan nestholten met een goede invliegopening, zodat het verenkleed intact blijft.

  

• De meeste ringterugmeldingen betroffen overigens doodgereden vogels op wegen. 4 Dit laatste zal in mijn rustige 30 km wijk niet zo’n vaart lopen.

BRONNEN

1. Wikipedia: Eurasian tree sparrow
2. Willem van Manen - Huismus en Ringmus in Nederland meer dan 40 jaar gevolgd - Limosa 93 (2020)
3. Pierre Maréchal - De Huismus en Ringmus - Het Vogeljaar 52 (6)2004
4. Jan Pinowski - Fecundity, mortality of the tree sparrow - Polska Akademia Nauk (1968)
5. Vicente García-Navas et al. - Nestbox type effect - Ibis (2008)
6. Dieter Heylen - Infecties door teken - Nature Today (2012)
7. Pesticide Action Network Nederland - Insecticiden in vogelzaad (2024)

DANK

Met hartelijke dank aan Dieter Heylen voor het geduldig antwoorden van mijn mails!